بازگشت به سایت
فاطمه زمانینیادانشجوی دکتری مشاوره، گروه مشاوره، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایرانf.zaman21@yahoo.com
محمدجواد اصغری ابراهیمآباددانشیار گروه روانشناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران (نویسنده مسئول)mjasghari@um.ac.ir
علیاکبر ثمریاستادیار گروه روانشناسی، واحد کاشمر، دانشگاه آزاد اسلامی، کاشمر، ایرانAasamari87@gmail.com
تاریخ دریافت: 1402/11/09تاریخ بازنگری: 1403/03/11تاریخ پذیرش: 1403/03/25تاریخ انتشار: 1403/03/30
استناد: زمانینیا، فاطمه؛ اصغری ابراهیمآباد، محمدجواد؛ ثمری، علیاکبر. (1403). مقایسه اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی بر احساس تنهایی و طلاق عاطفی زنان نابارور. پژوهشهای روانشناسی بالینی و مشاوره، 14(1). doi: 10.22067/tpccp.2024.86170.1613چکیدههدف: پژوهش حاضر با هدف مقایسه اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی بر احساس تنهایی و طلاق عاطفی زنان نابارور انجام پذیرفت.
روش: روش پژوهش نیمهآزمایشی بود که با دو گروه آزمایش، طرح پیشآزمون ـ پسآزمون و یک گروه کنترل اجرا شد. جامعه آماری، شامل کلیه زنان متأهلی بود که دچار مشکل ناباروری بودند و به مرکز ناباروری میلاد مشهد در زمستان 1400 مراجعه کرده بودند. 45 نفر به صورت دردسترس انتخاب شدند و در 3 گروه 15 نفری به روش تصادفی جایگزین شدند. ابزار مورد استفاده در این پژوهش پرسشنامه احساس تنهایی و پرسشنامه طلاق عاطفی بود. شرکتکنندگان در پیشآزمون پاسخ دادند. سپس گروههای آزمایش در هشت جلسه 90 دقیقهای، با درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی اجرا شدند. گروه کنترل هیچ مداخلهای را دریافت نکردند. بعد از اتمام جلسات پسآزمون اجرا شد. دادهها با استفاده از نرمافزار SPSS-26 و روش تحلیل واریانس مکرر بررسی شدند.
یافتهها: تحقیق نشان داد که در مراحل پسآزمون و پیگیری بین گروههای آزمایش، درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی با گروه کنترل تفاوت معنادار وجود دارد (P < 0/001). نتایج نشان داد اثربخشی طرحوارهدرمانی نسبت به درمان هیجانمدار تأثیر بیشتری بر احساس تنهایی و طلاق عاطفی زنان داشته است.
کلیدواژهها: احساس تنهایی، طلاق عاطفی، درمان هیجانمدار، طرحوارهدرمانی، زنان نابارورمقدمهناباروری مشکل شایعی در سراسر جهان است و تا 20% زوجین با آن درگیر هستند (Nguyen, 2014; Sadock & Sodock, 2007) و طبق گزارشهای سازمان بهداشت جهانی بیش از 80 میلیون از زوجین (حدود 10 درصد) در جهان نازا هستند، در حالی که هماکنون طبق نتایج مختلف بیش از 3 میلیون از زوجین ایرانی (13 تا 15 درصد) نابارورند. متوسط میزان شیوع ناباروری مادامالعمر در ایران 10/9% است که 3/3% از جمعیت دارای ناباروری رایج هستند، در حالی که بروز ناباروری در خاورمیانه بین 10% تا 15% تخمین زده شده است (Nasr Esfahani et al., 2022).
بر طبق نظریه نقش اجتماعی که یک مجموعه به هم وابسته «انتظارات ضابطهمند و قالبریزی شده» مقاوم و پایدار گفته میشود که به دارنده موقعیتهای خاص اجتماعی ارزانی میدارد. به عبارت دیگر دارنده انتظار یاد شده را به سوی موقعیت اجتماعی خاص سوق میدهد. مثال: انتظار میرود که یک پزشک برحسب آخرین و جدیدترین سطح تحقیق پزشکی، همه توان خود را برای معالجه بیماران به کار ببندد یا از یک زن متأهل انتظار میرود که فرزند یا فرزندانی به دنیا بیاورد و تمام تلاش خود را برای پرورش آنها به کار گیرد. در چنین مواردی اگر زن نابارور باشد و انتظاراتی که افراد جامعه از او دارند برآورده نکند، در واقع نقش اجتماعی خود را بهدرستی اجرا نکرده است (Afshari et al., 2019).
دیدگاه اجتماعی ناباروری اینگونه بیان میکند که ارزشها و هنجارهای رایج در جامعه بر روی تجربه ناباروری و زوجها تأثیر قابل ملاحظهای دارد. در بیشتر فرهنگها به دنیا آوردن فرزند به عنوان یک ارزش اجتماعی محسوب میشود. هنجارهای صریح و ضمنی بیانگر این است که زوجها میخواهند و باید فرزندی داشته باشند؛ بنابراین وقتی که زوجها نمیتوانند فرزند داشته باشند هنجارهای رایج موجود در جامعه خدشهدار میشود که در این صورت ممکن است با بدنامی در جامعه روبهرو شوند. خانواده و همتایان ممکن است دید منفیای نسبت به زوج داشته باشند. افراد نابارور در مواجهه با بچهها و زنان باردار تجارب سختی ارائه میدهند؛ بنابراین ممکن است از دوستانشان جدا شوند و دچار انزوای اجتماعی شوند و در مراسمهای خانوادگی به منظور دوری از احساس شکست، شرکت نکنند (Loftus & Namaste, 2011; Rajabi et al., 2018).
انزوای اجتماعی زنان، تعامل محدود با دوستان و آشنایان یا همسایهها، عدم دسترسی به سیستمهای حمایتی و وجود فشارهای روانی اعمالشده، رضایت پایین از زندگی زناشویی آنها را در معرض فشار بیشتر قرار میدهد. درواقع احساس تنهایی مخصوصاً اگر با تجربیات سوءاستفاده دوران کودکی همراه باشد، منجر به کاهش میزان حمایت عاطفی و اجتماعی درکشده در زنان میگردد (Saeidi et al., 2020).
احساس تنهایی یک سازه روانشناختی مستقل از دیگر مشکلات در نظر گرفته میشود که آسیبهای دیگری هم به همراه دارد (Cava et al., 2021). احساس تنهایی فقط محرومیت عینی از رفاقت بیرونی نیست، بلکه منظور احساس تنهایی درونی هم محسوب میشود (Sandra et al., 2022).
بررسی کلی فرد از رابطه زناشویی و وضعیت برآورده شدن نیازها، خواستهها و آرزوهای شخصی و زوجی، میزان رضایت و یا نارضایتی از رابطه زناشویی مشخص میشود. یکی از مهمترین آسیبهای اجتماعی، طلاق است. از طرف دیگر ریشه بسیاری از آسیبهای اجتماعی را به نوعی باید در ارتباط تنگاتنگ با نادرستی کارکرد نهاد خانواده دانست (Khan Mohamammadi et al., 2018). اغلب پس از مدتی ممکن است زن یا شوهر یا هر دوی آنها نسبت به عمق و شکل رابطه خود دچار شک و تردید شوند و بین انتظارات خود از زندگی و واقعیتهای موجود در زندگی زناشوییشان هماهنگی لازم را ندارند، به همین دلیل دچار سردی و بیحوصلگی در امور زندگی میشوند. از طرفی زوجها درمییابند که رفتار همسرشان آن چیزی نیست که انتظارش را داشتهاند و پس از به وجود آمدن این احساس سرخوردگی، همسرشان را در قبل و بعد از ازدواج مقایسه میکنند و در پی آن، احساسات منفی، بر آنها غلبه میکند و باعث از دست دادن شور و شوق اولیه، وابستگی عاطفی و در پایان بروز طلاق عاطفی میشوند (Rezvani & Saemi, 2019). به طور اخص ناباروری در تشدید نیاز عاطفی و درک موقعیت و ایجاد احساسات منفی و دامن زدن به رابطه سرد و بروز طلاق عاطفی منجر میشود.
تجربه ناباروری فراتر از یک نارسایی فیزیولوژیک است، ناباروری دارای ابعاد روانی و اجتماعی نیز هست که باعث میشود، هر دو جنس با طیف وسیعی از آسیبهای روانشناختی شامل: کاهش روابط صمیمانه، احساسات ناخوشایندی مثل تنهایی و عدم رضایتمندی و طلاق عاطفی در روابط بین همسران و خیلی مسائل دیگر روبهرو شوند. ناباروری سبب اختلال در روابط جنسی و عاطفی، ترس از جدایی، احساس تنهایی و افسردگی در افراد نابارور میشود، اما این مشکلات بیشتر بر زنان جامعه مؤثر واقع میشود. ناباروری در جامعه امروز تقریباً یک مشکل قابل حل هست. اما زنان نابارور در انتظار رفع این عارضه با مشکلات روانشناختی روبهرو هستند (Nguyen, 2014).
علیرغم تمام پیشرفتهای پزشکی، کماکان درصد قابل توجهی از زن و شوهرهای نابارور در ردیف کسانی قرار میگیرند که همچنان موفق به درمان مشکل ناباروری خود نیستند. ناباروری تنها یک وضعیت پزشکی نیست و این مسأله و درمانش میتواند جنبههای مختلف زندگی افراد را تحت تأثیر قرار دهد و مشکلات روانی و عاطفی مانند افسردگی، اضطراب، ناامیدی، احساس گناه و احساس بیارزشی را به همراه بیاورد (Afshari et al., 2019).
صرفنظر از اینکه کدام یک از زوجین عامل اصلی ناباروری هستند، ولی به دلیل تعصبات اجتماعی، ناباروری یک مشکل زنانه تلقی شده، به همین دلیل زنان معمولاً با مسائل و مشکلات خانوادگی و اجتماعی بیشتری نسبت به مردان روبهرو هستند و در معرض آسیبهای روانی متعددتری هستند. اگر طرحوارههای سازشنایافته اولیه و همینطور هیجانات اولیه و ثانویه و نیازهای هیجانی بیاننشده زنان نابارور حل نشود و به راهحل مثبتی منجر نشود، میتواند به تنش در زندگی تبدیل شود. چرا که طرحوارههای سازشنایافته اولیه، الگوهای هیجانی و شناختی خودآسیبرسانی هستند که در ابتدای رشد و تحول در ذهن تشکیل شده است و در سیر زندگی مکرر اتفاق میافتد (Young et al., 2006).
اینگونه بیان میشود که درمان هیجانمدار با استفاده از فنون رویکردهای دیگر نظیر رویکردهای زوجدرمانی ساختاری: الحاق، انطباق، ردگیری چرخه، بازتعبیر، (مراجعمحوری) اتحاد درمانی، خودابرازی، پذیرش مثبت بیقیدوشرط، همدلی و درک متقابل (گشتالتدرمانی، راهحلمحور) تقویت نقاط قوت ارتباطی، برجسته کردن قابلیتها و توانمندیهای فردی و غیره و رویکردهای سیستمی و نظریه دلبستگی، به بهبود روابط زوجها کمک میکند. بیشتر اوقات بررسی صرفاً منطقی و عقلانی (شناختدرمانی) معضلات همسران، درمانگر را از بررسی مسائل هیجانی آنها بازمیدارد و از آن طرف، بسیاری از مسائل و مشکلات زوجها ریشه در چگونگی ابراز هیجانات زیربنایی آنها دارد، درمان هیجانمحور بر شناسایی الگوهای ارتباطی، هیجانات، احساسات و تبادل سبکهای دلبستگی افراد تأکید میورزد. افراد با بیان نیازها و خواستههای خود به همسرشان احساس نزدیکی و صمیمیت هرچه بیشتر میکنند و از آشفتگیهای رابطه کم میشود و منجر به کاهش احساس تنهایی و طلاق عاطفی میشود (Ahmadloo & Zeinali, 2018).
همچنین هرچه افراد دارای طرحوارههای ناسازگار اولیه بیشتری باشند این طرحوارههاموجب سوگیری در تفسیر از رویدادها میشوند که در آسیبشناسی روانی بینفردی به صورت سوءتفاهم، تحریفهای شناختی، حدس و گمانههای نادرست و انتظارات غیرواقعبینانه میشود. آن دسته از طرحوارهها را که به مشکلات روانشناختی منجر میشوند، میتوان اینگونه بیان کرد که طرحوارهها با ارتباط صمیمانه افراد و همچنین با طلاق عاطفی افراد در ارتباط است و هدف اصلاح عقاید غیرمنطقی، باورهای ناکارآمد، تفسیرهای غلط و خطاهای شناختی، احساس کنترل بر زندگی، تسهیل خودگوییهای سازنده و تقویت مهارتهای مقابلهای است (Ussher & Perz, 2017).
با توجه به اینکه پژوهش درباره مسائل روانی و خانوادگی از جمله احساس تنهایی و طلاق عاطفی ناباروری کمرنگ است و خلأ تحقیقات در این زمینه دیده میشود و با هدف بررسی آسیبهای روانشناختی در زنان نابارور فرضیههای زیر را دنبال میکند:
بین اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی بر احساس تنهایی زنان نابارور تفاوت معناداری وجود دارد.
بین اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی بر طلاق عاطفی زنان نابارور تفاوت معناداری وجود دارد.روش، جامعه آماری و روش نمونهگیریپژوهش حاضر نوعی تحقیق کاربردی است که به روش نیمهآزمایشی با طرح پیشآزمون ـ پسآزمون با گروه کنترل صورت گرفت. ابتدا از هر سه گروه آزمایش و کنترل پیشآزمون انجام گرفته شد. جامعه آماری این پژوهش شامل کلیه زنان ناباروری که به مرکز ناباروری میلاد مشهد در زمستان 1400 مراجعه کرده بودند و نمونه پژوهش از مجموع زنان 45 نفر انتخاب شدند که به روش نمونهگیری در دسترس، دو گروه آزمایش و یک گروه کنترل، به صورت تصادفی جایگزین شدند. در نظر گرفتن 15 نفر برای هر یک از سه گروه پژوهش، بعد از ریزش گروه آزمایش همه گروهها به تعداد 12 نفر بسته شد. ملاک ورود و خروج به پژوهش: شرط ورود به پژوهش شامل، داشتن حداقل دیپلم، متأهل، تشخیص ناباروری اولیه و ثانویه بر اساس دادههای پزشکی و عدم مصرف داروهای روانگردان بود. ملاکهای خروج از پژوهش شامل عدم تمایل به همکاری، جدایی از همسر در طی دوران برگزاری جلسات خواهد بود.
پیش از اجرای طرح، به منظور اعمال هر چه بیشتر کنترل، سعی شده است تا گروههای مورد بررسی از نظر ویژگیهای دموگرافیک (تحصیلات، مدت ازدواج و شغل) حتیالامکان یکسان باشند. پس از تصویب پروپوزال و تأیید شورای دانشگاه با دریافت مجوز از دانشگاه و مراجعه به مرکز ناباروری میلاد مشهد، انتخاب گروههای آزمایش و کنترل انجام شد، مداخلات برای گروههای آزمایش دو جلسه 90 دقیقه در هفته برگزار شد. بر اساس پروتکل درمان هیجانمدار برگرفته از مقاله سید شریفی و همکاران (Seyed Sharifi et al., 2021) و کتابهای مرتبط و پروتکل طرحوارهدرمانی یانگ (Young et al., 2006) توسط پژوهشگر در سال (1400) اجرا شد. لازم به ذکر است که گروه کنترل هیچگونه مداخلهای را دریافت نکردند.
به منظور رعایت ملاحظات اخلاقی به همه شرکتکنندگان اطمینان داده شد که اطلاعات فردی اخذشده محرمانه باقی خواهد ماند. لازم به ذکر است، این پژوهش برگرفته از پایاننامه دکتری رشته مشاوره دانشگاه آزاد اسلامی مشهد و دارای شناسه اخلاق IR.IAU.MSHD.REC.1401.158 در دانشکده پزشکی دانشگاه آزاد اسلامی ـ واحد علوم پزشکی مشهد بررسی و تصویب شد.ابزارهای پژوهش1. پرسشنامه احساس تنهاییاین مقیاس توسط راسل و همکاران (Russell et al., 1980) در سال 1980 ساخته شد که شامل 20 سؤال و به صورت 4 گزینهای، 10 جمله منفی و 10 جمله مثبت است. شیوه نمرهگذاری و تفسیر در این پرسشنامه هرگز امتیاز (1)، به ندرت امتیاز (2)، گاهی امتیاز (3) و همیشه امتیاز (4) دارد ولی امتیاز سؤالات 1، 5، 6، 9، 10، 15، 16، 19، 20 برعکس است. یعنی هرگز (4)، به ندرت (3)، گاهی (2) و همیشه امتیاز (1) را دارد. دامنه نمرهها بین 20 (حداقل) و 80 (حداکثر) است.
بنابراین میانگین نمره 50 است. نمره بالاتر از میانگین بیانگر شدت بیشتر تنهایی است. روایی و پایایی: پایایی این آزمون در نسخه جدید تجدیدنظرشده 78% گزارش شد. پایایی آزمون به روش بازآزمایی توسط راسل و همکاران (Russell et al., 1980) 89% گزارش شده است.
این مقیاس توسط شکرکن و میردریکوند ترجمه و پس از اجرای مقدماتی و اصلاحات به کار گرفته شد (Naderi & Haqshenas, 2009). روایی پرسشنامه با استفاده از نظرات اساتید راهنما و مشاور، خوب ارزیابی و تأیید شده است.پرسشنامه طلاق عاطفی گاتمناین مقیاس که توسط جان گاتمن در کتاب موفقیت یا شکست در ازدواج آورده شده است. این مقیاس 24 سؤالی به صورت بلی (1) و خیر (0) نمرهگذاری شده است و میزان طلاق عاطفی را میسنجد (Gottman et al., 1998). روایی و پایایی آن براساس پژوهش رجایی (Kimiaei et al., 2015) بهکار گرفته شده است.ادامه یافتههاجدول 8 نشان میدهد که عامل تکرار (درون گروهها) (F = 109/391، P = 0/001)، عامل تقابل گروه و تکرار(F = 24/110، P = 0/001) و همچنین عامل بین گروهی (F = 70/990، P = 0/001) بر طلاق عاطفی زنان نابارور معنادار است. نتایج آزمون تعقیبی بنفرونی نشان داد که در مرحله پیشآزمون بین گروههای مطالعه (درمان هیجانمدار، طرحوارهدرمانی و کنترل) در متغیر طلاق عاطفی تفاوت معنادار وجود ندارد، اما در مراحل پسآزمون و پیگیری بین گروههای درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی با گروه کنترل تفاوت معنادار وجود دارد (P = 0/001).
جدول 9: نتایج آزمون تحلیل واریانس مکرر اثر طرحوارهدرمانی و هیجانمدار بر متغیر طلاق عاطفی زنان نابارورمنابع تغییرات مجموع مجذورات df میانگین مجذورات مقدار F Sig. اندازه اثرعامل پیشآزمون 8/665 1 8/665 0/700 0/412 0/032عامل عضویت گروهی 1270/515 1 1270/515 102/651 0/0001 0/63عامل پیشآزمون 69/409 1 69/409 8/353 0/009 0/29عامل عضویت گروهی 984/549 1 984/549 118/479 0/0001 0/55در مقایسه درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی نتایج نشان داد که از نظر بالینی اثربخشی و اندازه اثر طرحوارهدرمانی، Eta = %63، بر متغیر طلاق عاطفی، بهتر و بیشتر از اثربخشی و اندازه اثر هیجانمدار، Eta = %55، است.بحث و نتیجهگیریهدف از پژوهش مقایسه اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی در احساس تنهایی، طلاق عاطفی زنان نابارور است و یافتهها نشان داد که پژوهش با دستاوردهای پژوهشهای سلیمانآبادی و سلیمانآبادی (Suleimanabadi, 2021) همسو است. با موضوع ناباروری عاملی است که سبب میشود هر دو جنس با طیف گستردهای از آسیبهای روانشناختی شامل: کاهش کیفیت زندگی، افت عزتنفس، اختلال عملکرد جنسی و مشکلات زناشویی، افزایش تنش، احساس تنهایی، افسردگی، طلاق عاطفی و احساس ناکارآمدی مواجه میشوند.
اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی بر کاهش احساس تنهایی در زنان نابارور مؤثر است.
این یافته با نتایج پژوهش فاطمی اصل و همکاران (Fatemi Asl et al., 2019) همسو است. همچنین با پژوهش غفاری و همکاران (Ghafari Shahir et al., 2021)، پورمحمد قوچانی و همکاران (PourMohamad G. et al., 2019) همخوان است. نیکگفتار و سنگانی (Nikoogoftar & Sangani, 2020) در مطالعه خود دریافتند که طرحوارهدرمانی به روش گروهی بر کاهش نشخوار فکری و احساس تنهایی و افزایش سلامت عمومی زنان مطلقه مؤثر است. Moradi et al. (2020) دریافتند که آموزش هیجانمدار باعث کاهش طلاق عاطفی و سردمزاجی زنان میشود. نتایج پژوهش Esmaili et al. (2023) نشان داد که طرحوارهدرمانی بر تحمل پریشانی، طلاق عاطفی و صمیمیت زناشویی زوجین اثربخش است، همسوست. با پژوهشهای اینز (Enez, 2021)، گرینمن و جانسون (Greenman & Johnson, 2022)، تامسون و گرز (Thompson & Girz, 2020)، ساندرا و همکاران (Sandra et al., 2022) و پژوهش بیشاب و همکاران (Bishop et al., 2022) همسو هستند.
بررسی نتایج نشان داد که درمان هیجانمدار میتواند در بهبود احساس تنهایی زنان نابارور مؤثر باشد. در رابطه با اثربخشی درمان هیجانمدار بر احساس تنهایی زوجین نابارور، باید به این نکته توجه داشت که از اهداف اولیه رویکرد هیجانمدار، تغییر سبک دلبستگی ناایمن به دلبستگی ایمن است. تماس هیجانی از طریق در دسترس بودن و پاسخگویی پدیدار میشود. این پیوند و دلبستگی ایمن پاسخگوی نیازهای درونی فرد به امنیت، حمایت و تماس است. در روابط زناشویی ایمن هر یک از افراد در شرایط تنشآور از قبیل ناباروری، اگر اطمینان داشته باشد که همسرش در دسترس است و حمایت هیجانی مناسب را برای یکدیگر دارند و به نیازهای هیجانی یکدیگر اهمیت دهند در نتیجه، احساس تنهایی کمتری را در رابطه عاطفی خود تجربه میکنند (Bach et al., 2018).
به عبارت دیگر بخش وسیعی از رابطه همسران در جامعه ایران ریشه در مسائل عاطفی و هیجانی دارد و ناتوانی در ابراز بهموقع و به روش مناسب این هیجانات در ابتدا منجر به کنارهگیری عاطفی و از دست رفتن صمیمیت و احساس تنهایی و در نهایت طلاق عاطفی میگردد، در درمان هیجانمحور بر شناسایی الگوهای ارتباطی، هیجانات، احساسات و تبادل سبکهای دلبستگی افراد پرداخته میشود. الگوهای ارتباطی و تعاملی همسران مشخصکننده میزان اعتماد و صمیمیت زوجین است و همچنین سبک تعاملی مخرب باعث افزایش فاصله عاطفی شده که این عامل هیجانات متعارض و منفی نسبت به همدیگر را بیشتر میکند. زنان نابارور دارای هیجانات بیاننشده یا سرکوبشده، حمایتهای عاطفی لازم و کافی را از سوی همسرانشان دریافت نکرده و احساس رها شدن از سوی همسر دارند، این موجب دوری زوجین و احساس تنهایی و طلاق عاطفی آنان میشود. بنابراین احساس تنهایی در زنان نابارور با تمامی مشکلات روانشناختی که نام برده شده همراه است و با بهکارگیری رویکردهای روانشناسی به بهبود حال آنان کمک فراوانی میکند (Hoseinzade et al., 2021).
در خصوص اثربخشی نتایج پژوهش، طرحوارهدرمانی بر بهبود احساس تنهایی و کاهش طلاق عاطفی مؤثرتر است. با توجه به این نکته که طرحوارههای اولیه شامل افکار و باورهای افراد درباره خود، دیگران و محیط که در اثر ارضا نشدن نیازهای اولیه خصوصاً نیازهای عاطفی ایجاد میشود (Bach et al., 2018). طرحوارهها و باورهای شناختی در جریان رابطه زناشویی تأثیرگذار هستند و این موضوع از دیرباز مورد توجه هست. زمانی که یکی یا هر دو همسر سطوح بالایی از باورهای غیرمنطقی و افکار غیرقابل انعطاف دارند، میزان رضایت زناشویی به تدریج کاسته میشود (Hoseinzade et al., 2021).
طرحوارهدرمانی به زنان نابارور کمک میکند تا درباره آنچه در دنیای درونی آنها در جریان است و همچنین درباره آنچه تجربه میکنند شامل احساسات جسمی، افکار، عقاید و ارزشها صحبت کنند. وقتی فرد درباره خاستگاه الگوهای ناکارآمد خودآگاهی پیدا مییابد، زندگی و رابطه برای او معنای تازهای میگیرد و فرد در تعاملات منفی و الگوهای شخصیتی نامناسب خود را کنار بگذارد و به ذهنیت سالم روی آورد؛ همچنین برای رهایی از تلههای زندگی راهی پیدا کند و نیازهای عاطفی و اساسی خود را برآورده سازد. تکنیکهای طرحوارهدرمانی کمک میکنند تا فرد با سازماندهی مجدد هیجانی، بررسی یادگیریهای جدید، تنظیم عاطفی بینفردی و نیز خودآرامبخشی زمینه را برای بهبود طرحوارهها مهیا کند. این طرحوارهها در عمیقترین سطح شناخت، معمولاً بیرون از سطح آگاهی عمل میکنند. طرحوارهدرمانی باعث بهبود اختلالهای شخصیت اجتنابی، تنهایی و دوریجویی افراد میگردد (Titov et al., 2015).
طرحوارهدرمانی با داشتن دیدگاهی چندبعدی در کنار در نظر گرفتن تأثیر شناختها و نگرشها به بررسی ریشههای مشکل در گذشته پرداخته و درصدد آگاهی و ایجاد بینش در زنان هست (Sedaghat & Afraee, 2022). وجود طرحوارههای ناسازگار از عمدهترین عوامل و اساس برهم زدن زندگی زناشویی است. بعضی موقعیتهای ناخوشایند و استرسزای محیطی، نظیر ناباروری موجب برانگیختن طرحوارههای ناسازگاری است که در فرد شکل میگیرد و زمینه را برای بروز اشکال مختلفی از پریشانی روانشناختی نظیر افسردگی، احساس تنهایی، ناکارآمدی، سوءمصرف مواد، تعارضات بینفردی و اختلالات شخصیت ایجاد میکنند. ناباروری زنان، منزلت اجتماعی آنان را کاهش داده و با فعالسازی طرحوارههای ناسازگار اولیه و آشفتگیهای هیجانی همراه است؛ درنهایت زمینه تشکیل یک سیکل معیوب تشدیدکننده ناباروری مهیا میشود (Jahangiri et al., 2017). همچنین طرحوارههای ناسازگار به عنوان راهکارهای شناختی ناکارآمد شناسایی شده که منجر به ناخشنودی در روابط زناشویی شده و زمینه را برای جدایی ایجاد میکند (AkgÜL GÖK et al., 2019; Mahmoudpour et al., 2020).
در هر دو درمان، افراد یاد میگیرند که احساسات خود را تنظیم کرده و با شناخت نیازهای اساسی خود و ایفای نقش تعیینکننده، روابط خود را با خود و همسرشان بهبود بخشند. طرحوارهدرمانی همچنین به زنان کمک میکند تا از استراتژیهای سالمتری برای مقابله با محرکهای داخلی استفاده کنند. اگر درمانگر ذهنیتها را به صورت شخصی به شرکتکنندگان ارائه کند، آنها را بهتر درک خواهند کرد. کودک رهاشده بخشی از وجود فرد است که بر اساس مفروضات نظری طرحوارهدرمانی، مورد آزار، رها شدن، غفلت عاطفی، سلطه و انتقاد شدید و بیرحمانه خانواده اولیه قرار گرفته است.
در پژوهش حاضر اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی در احساس تنهایی، طلاق عاطفی زنان نابارور مؤثر بود و در نتایج نشان داده شد که طرحوارهدرمانی بر کاهش احساس تنهایی و طلاق عاطفی بهتر عمل کرده است. در نتیجه علاوه بر کمکهای پزشکی به زنان نابارور از طرحوارهدرمانی برای کمک به افراد نابارور بهره برد و از محدودیتهای پژوهش، انجام پژوهش بر زنان نابارور بوده است که امکان تعمیمدهی به زوجین یا مردان نابارور نیست و پیشنهاد میشود برای زوجین اجرا شود و نیز با نوع پژوهش همبستگی قابلیت اجرا دارد.
در پایان محققان از تمامی شرکتکنندگان در پژوهش کمال تشکر و قدردانی خود را ابراز میدارند. ضمناً هیچگونه تعارض منافعی بین نویسندگان وجود ندارد.
ReferencesAfshari, P., Pejhan, A., & Rahmani Khalili, E. (2019). Factors and social consequences of infertility in shia and sunni women. Iran's Social Development Studies, 12(3), 103-115. https://jisds.srbiau.ac.ir/issue_2419_2470.html (In Persian)
Ahmadloo, M., & Zeinali, A. (2018). Predicting of emotional divorce based on novelty seeking, negative perfectionism and insecure attachment among employed women of urmia city. Iran Occupational Health, 15(2), 64-72. https://magiran.com/p1878272 (In Persian)
AkgÜL GÖK, F., Kapısız, S., Yilmaz, N., ÖZcan, S., & Duyan, V. (2019). Marital satisfaction and influencingfactors in infertile couples [İnfertil çiftlerde evlilik doyumu ve evlilik doyumunu etkileyen faktörler]. Cukurova Medical Journal, 44(3), 1074-1084. https://doi.org/10.17826/cumj.482385
Bach, B., Lockwood, G., & Young, J. E. (2018). A new look at the schema therapy model: Organization and role of early maladaptive schemas. Cognitive behaviour therapy, 47(4), 328-349. https://doi.org/10.1080/16506073.2017.1410566
Bishop, A., Younan, R., Low, J., & Pilkington, P. D. (2022). Early maladaptive schemas and depression in adulthood: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology & Psychotherapy, 29(1), 111-130. https://doi.org/10.1002/cpp.2630
Cava, M.-J., Buelga, S., & Tomás, I. (2021). Peer victimization and dating violence victimization: The mediating role of loneliness, depressed mood, and life satisfaction. Journal of Interpersonal Violence, 36(5-6), 2677-2702. https://doi.org/10.1177/0886260518760013
Enez, Ö. (2021). An overview of emotion-focused therapy. Current Research and Reviews in Psychology and Psychiatry, 1(1), 77-95. https://dergipark.org.tr/en/pub/crrpp/issue/68586/1075479
Esmaili, F., Zamordi, S., & Watankhah, H. (2023). The effectiveness of schema therapy on distress tolerance, emotional divorce and marital intimacy of couples. The tenth International Conference on Science and Technology of Educational Sciences, Social Studies and Psychology of Iran. https://civilica.com/doc/1966663.
Fatemi Asl, S., Goudarzi, M., Karimi Sani, P., & Boostanipour, A. (2019). The effect of emotionally-focused couple therapy (efct) on loneliness of hurt women from infidelity in salmas city. Knowledge & Research in Applied Psychology, 20(2), 48-57. https://doi.org/10.30486/jsrp.2019.665274 (In Persian)
Ghafari Shahir, M., Asadpour, E., & Zahrakar, K. (2021). Comparison effect of cognitive behavioral therapy and emotion-focused therapy on loneliness in married women victims of domestic violence [Research]. Advances in Cognitive Sciences, 23(1), 95-105. https://doi.org/10.30514/icss.23.1.95 (In Persian)
Gottman, J. M., Coan, J., Carrere, S., & Swanson, C. (1998). Predicting marital happiness and stability from newlywed interactions. Journal of Marriage and the Family, 5-22. https://doi.org/10.2307/353438
Greenman, P. S., & Johnson, S. M. (2022). Emotionally focused therapy: Attachment, connection, and health. Current Opinion in Psychology, 43, 146-150. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2021.06.015
Hoseinzade, Z., Ghorbanshirodi, S., Khalatbari, J., & Rahmani, M. (2021). The comparison of the effectiveness of emotionally focused couples therapy and reality therapy for couples on marital communication beliefs and marital expectations of couples [Original Research]. Journal of Assessment and Research in Applied Counseling, 3(2), 1-13. https://doi.org/10.52547/jarcp.3.2.1 (In Persian)
Jahangiri, M. M., Teimouri, H., & Tahmasebian, H. (2017). Effectiveness of schema therapy on reducing anxiety and depression in infertile women of arak city [Research]. Journal of Medical Council of Islamic Republic of Iran, 35(3), 259-263. http://jmciri.ir/article-1-2785-fa.html (In Persian)
Khan Mohamammadi, Z., Bazzazian, S., Amiri Majd, M., & Ghamari, M. (2018). Predicting emotional divorce based on psychological basic needs, marital expectations and family function. Journal of Family Psychology, 5(1), 17-30. https://doi.org/10.22034/ijfp.2018.245536 (In Persian)
Kimiaei, A., Mashhadhi, A., & Rajaei, A. (2015). Investigating the effectiveness of gutman method couple therapy on reducing emotional divorce, improving verbal-non-verbal relationships and interpersonal cognitive distortions of conflicted couples. Ferdowsi University of Mashhad. Mashhad. https://ganj.irandoc.ac.ir//#/articles/fd40e43d1b42ddc3d95556222dfc6402
Loftus, J., & Namaste, P. (2011). Expectant mothers: Women’s infertility and the potential identity of biological motherhood. Qualitative Sociology Review, 7, 36-54. https://doi.org/10.18778/1733-8077.07.1.02
Mahmoudpour, A., Darba, M., Kamandloo, Z., & Madani, Y. (2020). The relationship between early maladaptive schemas with marital satisfaction and psychological distress in infertile women in tehran [Research]. Journal of Psychological Science, 19(94), 1231-1242. http://psychologicalscience.ir/article-1-771-fa.html (In Persian)
Moradi, A., Tabrizi, M., Karami, A., & Balanchi, N. A. (2020). The effectiveness of emotion-based education on emotional divorce and cold-tempered women in isfahan with an islamic approach. https://sid.ir/paper/415123/en (In Persian)
Naderi, F., & Haqshenas, F. (2009). The relationship between impulsivity and loneliness with the amount of mobile phone use in students. Findings in Psychology (Social Psychology), 4(12), 111-121. https://sid.ir/paper/175115/fa (In Persian)
Nasr Esfahani, M., Kalantar, S. M., Montazri, F., Rajabi, M., & Daneshmand, F. (2022). Aneuploidy assessment of x, y, 18 chromosomes in sperm of oligoteratospermia using fish technique [Original article]. The Journal of Shahid Sadoughi University of Medical Sciences, 29(11), 4312-4321. https://doi.org/10.18502/ssu.v29i11.8507 (In Persian)
Nguyen, K. (2014). Why unexplained infertility is sometimes explained during ivf. Resolve for the Journey and Beyond.
Nikoogoftar, M., & Sangani, A. (2020). The effectiveness of schema therapy on rumination, loneliness and general health of divorced women. Knowledge & Research in Applied Psychology, 21(2), 1-12. https://www.sid.ir/paper/375104/fa (In Persian)
PourMohamad G., K., Zare, M. R., & Mandanizade Safi, S. (2019). The effectiveness of emotionally focused couple therapy (eft) on improving marital satisfaction and reduction tendency to extramarital relationships women affected by domestic violence [Research]. Rooyesh-e-Ravanshenasi Journal (RRJ), 8(8), 221-230. http://frooyesh.ir/article-1-1442-fa.html (In Persian)
Rajabi, G., Karimi, M., & Amanelahi, A. (2018). Marital satisfaction, and coping strategies in fertile and infertile women of ahvaz. Biannual Journal of Applied Counseling, 8(1), 45-62. https://doi.org/10.22055/jac.2018.24978.1570 (In Persian)
Rezvani, H., & Saemi, H. (2019). Correlation between self-differentiation and neuroticism with emotional divorce in married students of azad shahr azad university [Research]. Journal of Health Promotion Management, 8(2), 23-30. http://jhpm.ir/article-1-912-fa.html (In Persian)
Russell, D., Peplau, L. A., & Cutrona, C. E. (1980). The revised UCLA loneliness scale: Concurrent and discriminant validity evidence. Journal of Personality and Social Psychology, 39(3), 472-480. https://doi.org/10.1037/0022-3514.39.3.472
Sadock, B. J., & Sodock, V. A. (2007). Synopsis & Psychiatry Behavioral Sciences/Clinical Psychiatry (Tenth Edition ed.). Lippincott Williams & Wilkins Philadelphia. https://www.amazon.com/Kaplan-Sadocks-Synopsis-Psychiatry-Behavioral/dp/1609139712
Saeidi, M., Khalatbari, J., Ghorbanshiroudi, S., & Abolghasemi, S. (2020). Comparison of the effect of cognitive-behavioral therapy with compassion-focused therapy on impulsivity of women on the verge of divorce. Community Health Journal, 14(1), 73-83. https://doi.org/10.22123/chj.2020.187285.1296 (In Persian)
Sandra, L., Koesma, R. E., Soetikno, N., & Dewi, F. I. R. (2022). Emotion-focused coping as a mediator in the relationship between loneliness and self-injurious behavior in adolescents during the covid-19 pandemic. Journal of Positive Psychology and Wellbeing, 6(1), 2526-2537. https://mail.journalppw.com/index.php/jppw/article/view/3222
Sedaghat, M., & Afraee, R. (2022). The effectiveness of schema therapy on reducing emotional divorce in women with military spouses. Military Psychology, 13(49), 147-164. https://www.sid.ir/fileserver/jf/690-264537-fa-1071728.pdf (In Persian)
Seyed Sharifi, M., Navabinejad, P. D., S., & Farzad, P. D., V. (2021). A comparison of the effectiveness of emotionally focused and schema therapies in reducing externalizing problems of children in female-headed households [Research]. Quarterly Journal of Family and Research, 18(2), 73-88. http://qjfr.ir/article-1-1912-en.html (In Persian)
Suleimanabadi, S. S., F. (2021). Psychological injuries in infertile women. The Fifth Conference of New Findings in Obstetrics, Gynecology, Childbirth and Infertility in Georgia - Tbilisi (November-2021), International Academy of Sciences and Studies of Georgia. https://civilica.com/doc/1319094 (In Persian)
Thompson, S., & Girz, L. (2020). Overcoming shame and aloneness: Emotion-focused group therapy for self-criticism. Person-Centered & Experiential Psychotherapies, 19(1), 1-11. https://doi.org/10.1080/14779757.2019.1618370
Titov, N., Dear, B. F., Ali, S., Zou, J. B., Lorian, C. N., Johnston, L., Terides, M. D., Kayrouz, R., Klein, B., & Gandy, M. (2015). Clinical and cost-effectiveness of therapist-guided internet-delivered cognitive behavior therapy for older adults with symptoms of depression: A randomized controlled trial. Behavior Therapy, 46(2), 193-205. https://doi.org/10.1016/j.beth.2014.09.008
Ussher, J., & Perz, J. (2017). Evaluation of the relative efficacy of a couple cognitive-behaviour therapy (cbt) for premenstrual disorders (pmds), in comparison to one-to-one cbt and a wait list control: A randomized controlled trial. 12(4). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0175068
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2006). Schema therapy: A practitioner’s guide. https://www.guilford.com/books/Schema-Therapy/Young-Klosko-Weishaar/9781593853723
مقاله آموزشی
مقایسه اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی بر احساس تنهایی و طلاق عاطفی زنان نابارور
فاطمه زمانینیادانشجوی دکتری مشاوره، گروه مشاوره، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایرانf.zaman21@yahoo.comمحمدجواد اصغری ابراهیمآباددانشیار گروه روانشناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران (نویسنده…
محمدجواد اصغری ابراهیمآباددانشیار گروه روانشناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران (نویسنده مسئول)mjasghari@um.ac.ir
علیاکبر ثمریاستادیار گروه روانشناسی، واحد کاشمر، دانشگاه آزاد اسلامی، کاشمر، ایرانAasamari87@gmail.com
تاریخ دریافت: 1402/11/09تاریخ بازنگری: 1403/03/11تاریخ پذیرش: 1403/03/25تاریخ انتشار: 1403/03/30
استناد: زمانینیا، فاطمه؛ اصغری ابراهیمآباد، محمدجواد؛ ثمری، علیاکبر. (1403). مقایسه اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی بر احساس تنهایی و طلاق عاطفی زنان نابارور. پژوهشهای روانشناسی بالینی و مشاوره، 14(1). doi: 10.22067/tpccp.2024.86170.1613چکیدههدف: پژوهش حاضر با هدف مقایسه اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی بر احساس تنهایی و طلاق عاطفی زنان نابارور انجام پذیرفت.
روش: روش پژوهش نیمهآزمایشی بود که با دو گروه آزمایش، طرح پیشآزمون ـ پسآزمون و یک گروه کنترل اجرا شد. جامعه آماری، شامل کلیه زنان متأهلی بود که دچار مشکل ناباروری بودند و به مرکز ناباروری میلاد مشهد در زمستان 1400 مراجعه کرده بودند. 45 نفر به صورت دردسترس انتخاب شدند و در 3 گروه 15 نفری به روش تصادفی جایگزین شدند. ابزار مورد استفاده در این پژوهش پرسشنامه احساس تنهایی و پرسشنامه طلاق عاطفی بود. شرکتکنندگان در پیشآزمون پاسخ دادند. سپس گروههای آزمایش در هشت جلسه 90 دقیقهای، با درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی اجرا شدند. گروه کنترل هیچ مداخلهای را دریافت نکردند. بعد از اتمام جلسات پسآزمون اجرا شد. دادهها با استفاده از نرمافزار SPSS-26 و روش تحلیل واریانس مکرر بررسی شدند.
یافتهها: تحقیق نشان داد که در مراحل پسآزمون و پیگیری بین گروههای آزمایش، درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی با گروه کنترل تفاوت معنادار وجود دارد (P < 0/001). نتایج نشان داد اثربخشی طرحوارهدرمانی نسبت به درمان هیجانمدار تأثیر بیشتری بر احساس تنهایی و طلاق عاطفی زنان داشته است.
کلیدواژهها: احساس تنهایی، طلاق عاطفی، درمان هیجانمدار، طرحوارهدرمانی، زنان نابارورمقدمهناباروری مشکل شایعی در سراسر جهان است و تا 20% زوجین با آن درگیر هستند (Nguyen, 2014; Sadock & Sodock, 2007) و طبق گزارشهای سازمان بهداشت جهانی بیش از 80 میلیون از زوجین (حدود 10 درصد) در جهان نازا هستند، در حالی که هماکنون طبق نتایج مختلف بیش از 3 میلیون از زوجین ایرانی (13 تا 15 درصد) نابارورند. متوسط میزان شیوع ناباروری مادامالعمر در ایران 10/9% است که 3/3% از جمعیت دارای ناباروری رایج هستند، در حالی که بروز ناباروری در خاورمیانه بین 10% تا 15% تخمین زده شده است (Nasr Esfahani et al., 2022).
بر طبق نظریه نقش اجتماعی که یک مجموعه به هم وابسته «انتظارات ضابطهمند و قالبریزی شده» مقاوم و پایدار گفته میشود که به دارنده موقعیتهای خاص اجتماعی ارزانی میدارد. به عبارت دیگر دارنده انتظار یاد شده را به سوی موقعیت اجتماعی خاص سوق میدهد. مثال: انتظار میرود که یک پزشک برحسب آخرین و جدیدترین سطح تحقیق پزشکی، همه توان خود را برای معالجه بیماران به کار ببندد یا از یک زن متأهل انتظار میرود که فرزند یا فرزندانی به دنیا بیاورد و تمام تلاش خود را برای پرورش آنها به کار گیرد. در چنین مواردی اگر زن نابارور باشد و انتظاراتی که افراد جامعه از او دارند برآورده نکند، در واقع نقش اجتماعی خود را بهدرستی اجرا نکرده است (Afshari et al., 2019).
دیدگاه اجتماعی ناباروری اینگونه بیان میکند که ارزشها و هنجارهای رایج در جامعه بر روی تجربه ناباروری و زوجها تأثیر قابل ملاحظهای دارد. در بیشتر فرهنگها به دنیا آوردن فرزند به عنوان یک ارزش اجتماعی محسوب میشود. هنجارهای صریح و ضمنی بیانگر این است که زوجها میخواهند و باید فرزندی داشته باشند؛ بنابراین وقتی که زوجها نمیتوانند فرزند داشته باشند هنجارهای رایج موجود در جامعه خدشهدار میشود که در این صورت ممکن است با بدنامی در جامعه روبهرو شوند. خانواده و همتایان ممکن است دید منفیای نسبت به زوج داشته باشند. افراد نابارور در مواجهه با بچهها و زنان باردار تجارب سختی ارائه میدهند؛ بنابراین ممکن است از دوستانشان جدا شوند و دچار انزوای اجتماعی شوند و در مراسمهای خانوادگی به منظور دوری از احساس شکست، شرکت نکنند (Loftus & Namaste, 2011; Rajabi et al., 2018).
انزوای اجتماعی زنان، تعامل محدود با دوستان و آشنایان یا همسایهها، عدم دسترسی به سیستمهای حمایتی و وجود فشارهای روانی اعمالشده، رضایت پایین از زندگی زناشویی آنها را در معرض فشار بیشتر قرار میدهد. درواقع احساس تنهایی مخصوصاً اگر با تجربیات سوءاستفاده دوران کودکی همراه باشد، منجر به کاهش میزان حمایت عاطفی و اجتماعی درکشده در زنان میگردد (Saeidi et al., 2020).
احساس تنهایی یک سازه روانشناختی مستقل از دیگر مشکلات در نظر گرفته میشود که آسیبهای دیگری هم به همراه دارد (Cava et al., 2021). احساس تنهایی فقط محرومیت عینی از رفاقت بیرونی نیست، بلکه منظور احساس تنهایی درونی هم محسوب میشود (Sandra et al., 2022).
بررسی کلی فرد از رابطه زناشویی و وضعیت برآورده شدن نیازها، خواستهها و آرزوهای شخصی و زوجی، میزان رضایت و یا نارضایتی از رابطه زناشویی مشخص میشود. یکی از مهمترین آسیبهای اجتماعی، طلاق است. از طرف دیگر ریشه بسیاری از آسیبهای اجتماعی را به نوعی باید در ارتباط تنگاتنگ با نادرستی کارکرد نهاد خانواده دانست (Khan Mohamammadi et al., 2018). اغلب پس از مدتی ممکن است زن یا شوهر یا هر دوی آنها نسبت به عمق و شکل رابطه خود دچار شک و تردید شوند و بین انتظارات خود از زندگی و واقعیتهای موجود در زندگی زناشوییشان هماهنگی لازم را ندارند، به همین دلیل دچار سردی و بیحوصلگی در امور زندگی میشوند. از طرفی زوجها درمییابند که رفتار همسرشان آن چیزی نیست که انتظارش را داشتهاند و پس از به وجود آمدن این احساس سرخوردگی، همسرشان را در قبل و بعد از ازدواج مقایسه میکنند و در پی آن، احساسات منفی، بر آنها غلبه میکند و باعث از دست دادن شور و شوق اولیه، وابستگی عاطفی و در پایان بروز طلاق عاطفی میشوند (Rezvani & Saemi, 2019). به طور اخص ناباروری در تشدید نیاز عاطفی و درک موقعیت و ایجاد احساسات منفی و دامن زدن به رابطه سرد و بروز طلاق عاطفی منجر میشود.
تجربه ناباروری فراتر از یک نارسایی فیزیولوژیک است، ناباروری دارای ابعاد روانی و اجتماعی نیز هست که باعث میشود، هر دو جنس با طیف وسیعی از آسیبهای روانشناختی شامل: کاهش روابط صمیمانه، احساسات ناخوشایندی مثل تنهایی و عدم رضایتمندی و طلاق عاطفی در روابط بین همسران و خیلی مسائل دیگر روبهرو شوند. ناباروری سبب اختلال در روابط جنسی و عاطفی، ترس از جدایی، احساس تنهایی و افسردگی در افراد نابارور میشود، اما این مشکلات بیشتر بر زنان جامعه مؤثر واقع میشود. ناباروری در جامعه امروز تقریباً یک مشکل قابل حل هست. اما زنان نابارور در انتظار رفع این عارضه با مشکلات روانشناختی روبهرو هستند (Nguyen, 2014).
علیرغم تمام پیشرفتهای پزشکی، کماکان درصد قابل توجهی از زن و شوهرهای نابارور در ردیف کسانی قرار میگیرند که همچنان موفق به درمان مشکل ناباروری خود نیستند. ناباروری تنها یک وضعیت پزشکی نیست و این مسأله و درمانش میتواند جنبههای مختلف زندگی افراد را تحت تأثیر قرار دهد و مشکلات روانی و عاطفی مانند افسردگی، اضطراب، ناامیدی، احساس گناه و احساس بیارزشی را به همراه بیاورد (Afshari et al., 2019).
صرفنظر از اینکه کدام یک از زوجین عامل اصلی ناباروری هستند، ولی به دلیل تعصبات اجتماعی، ناباروری یک مشکل زنانه تلقی شده، به همین دلیل زنان معمولاً با مسائل و مشکلات خانوادگی و اجتماعی بیشتری نسبت به مردان روبهرو هستند و در معرض آسیبهای روانی متعددتری هستند. اگر طرحوارههای سازشنایافته اولیه و همینطور هیجانات اولیه و ثانویه و نیازهای هیجانی بیاننشده زنان نابارور حل نشود و به راهحل مثبتی منجر نشود، میتواند به تنش در زندگی تبدیل شود. چرا که طرحوارههای سازشنایافته اولیه، الگوهای هیجانی و شناختی خودآسیبرسانی هستند که در ابتدای رشد و تحول در ذهن تشکیل شده است و در سیر زندگی مکرر اتفاق میافتد (Young et al., 2006).
اینگونه بیان میشود که درمان هیجانمدار با استفاده از فنون رویکردهای دیگر نظیر رویکردهای زوجدرمانی ساختاری: الحاق، انطباق، ردگیری چرخه، بازتعبیر، (مراجعمحوری) اتحاد درمانی، خودابرازی، پذیرش مثبت بیقیدوشرط، همدلی و درک متقابل (گشتالتدرمانی، راهحلمحور) تقویت نقاط قوت ارتباطی، برجسته کردن قابلیتها و توانمندیهای فردی و غیره و رویکردهای سیستمی و نظریه دلبستگی، به بهبود روابط زوجها کمک میکند. بیشتر اوقات بررسی صرفاً منطقی و عقلانی (شناختدرمانی) معضلات همسران، درمانگر را از بررسی مسائل هیجانی آنها بازمیدارد و از آن طرف، بسیاری از مسائل و مشکلات زوجها ریشه در چگونگی ابراز هیجانات زیربنایی آنها دارد، درمان هیجانمحور بر شناسایی الگوهای ارتباطی، هیجانات، احساسات و تبادل سبکهای دلبستگی افراد تأکید میورزد. افراد با بیان نیازها و خواستههای خود به همسرشان احساس نزدیکی و صمیمیت هرچه بیشتر میکنند و از آشفتگیهای رابطه کم میشود و منجر به کاهش احساس تنهایی و طلاق عاطفی میشود (Ahmadloo & Zeinali, 2018).
همچنین هرچه افراد دارای طرحوارههای ناسازگار اولیه بیشتری باشند این طرحوارههاموجب سوگیری در تفسیر از رویدادها میشوند که در آسیبشناسی روانی بینفردی به صورت سوءتفاهم، تحریفهای شناختی، حدس و گمانههای نادرست و انتظارات غیرواقعبینانه میشود. آن دسته از طرحوارهها را که به مشکلات روانشناختی منجر میشوند، میتوان اینگونه بیان کرد که طرحوارهها با ارتباط صمیمانه افراد و همچنین با طلاق عاطفی افراد در ارتباط است و هدف اصلاح عقاید غیرمنطقی، باورهای ناکارآمد، تفسیرهای غلط و خطاهای شناختی، احساس کنترل بر زندگی، تسهیل خودگوییهای سازنده و تقویت مهارتهای مقابلهای است (Ussher & Perz, 2017).
با توجه به اینکه پژوهش درباره مسائل روانی و خانوادگی از جمله احساس تنهایی و طلاق عاطفی ناباروری کمرنگ است و خلأ تحقیقات در این زمینه دیده میشود و با هدف بررسی آسیبهای روانشناختی در زنان نابارور فرضیههای زیر را دنبال میکند:
بین اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی بر احساس تنهایی زنان نابارور تفاوت معناداری وجود دارد.
بین اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی بر طلاق عاطفی زنان نابارور تفاوت معناداری وجود دارد.روش، جامعه آماری و روش نمونهگیریپژوهش حاضر نوعی تحقیق کاربردی است که به روش نیمهآزمایشی با طرح پیشآزمون ـ پسآزمون با گروه کنترل صورت گرفت. ابتدا از هر سه گروه آزمایش و کنترل پیشآزمون انجام گرفته شد. جامعه آماری این پژوهش شامل کلیه زنان ناباروری که به مرکز ناباروری میلاد مشهد در زمستان 1400 مراجعه کرده بودند و نمونه پژوهش از مجموع زنان 45 نفر انتخاب شدند که به روش نمونهگیری در دسترس، دو گروه آزمایش و یک گروه کنترل، به صورت تصادفی جایگزین شدند. در نظر گرفتن 15 نفر برای هر یک از سه گروه پژوهش، بعد از ریزش گروه آزمایش همه گروهها به تعداد 12 نفر بسته شد. ملاک ورود و خروج به پژوهش: شرط ورود به پژوهش شامل، داشتن حداقل دیپلم، متأهل، تشخیص ناباروری اولیه و ثانویه بر اساس دادههای پزشکی و عدم مصرف داروهای روانگردان بود. ملاکهای خروج از پژوهش شامل عدم تمایل به همکاری، جدایی از همسر در طی دوران برگزاری جلسات خواهد بود.
پیش از اجرای طرح، به منظور اعمال هر چه بیشتر کنترل، سعی شده است تا گروههای مورد بررسی از نظر ویژگیهای دموگرافیک (تحصیلات، مدت ازدواج و شغل) حتیالامکان یکسان باشند. پس از تصویب پروپوزال و تأیید شورای دانشگاه با دریافت مجوز از دانشگاه و مراجعه به مرکز ناباروری میلاد مشهد، انتخاب گروههای آزمایش و کنترل انجام شد، مداخلات برای گروههای آزمایش دو جلسه 90 دقیقه در هفته برگزار شد. بر اساس پروتکل درمان هیجانمدار برگرفته از مقاله سید شریفی و همکاران (Seyed Sharifi et al., 2021) و کتابهای مرتبط و پروتکل طرحوارهدرمانی یانگ (Young et al., 2006) توسط پژوهشگر در سال (1400) اجرا شد. لازم به ذکر است که گروه کنترل هیچگونه مداخلهای را دریافت نکردند.
به منظور رعایت ملاحظات اخلاقی به همه شرکتکنندگان اطمینان داده شد که اطلاعات فردی اخذشده محرمانه باقی خواهد ماند. لازم به ذکر است، این پژوهش برگرفته از پایاننامه دکتری رشته مشاوره دانشگاه آزاد اسلامی مشهد و دارای شناسه اخلاق IR.IAU.MSHD.REC.1401.158 در دانشکده پزشکی دانشگاه آزاد اسلامی ـ واحد علوم پزشکی مشهد بررسی و تصویب شد.ابزارهای پژوهش1. پرسشنامه احساس تنهاییاین مقیاس توسط راسل و همکاران (Russell et al., 1980) در سال 1980 ساخته شد که شامل 20 سؤال و به صورت 4 گزینهای، 10 جمله منفی و 10 جمله مثبت است. شیوه نمرهگذاری و تفسیر در این پرسشنامه هرگز امتیاز (1)، به ندرت امتیاز (2)، گاهی امتیاز (3) و همیشه امتیاز (4) دارد ولی امتیاز سؤالات 1، 5، 6، 9، 10، 15، 16، 19، 20 برعکس است. یعنی هرگز (4)، به ندرت (3)، گاهی (2) و همیشه امتیاز (1) را دارد. دامنه نمرهها بین 20 (حداقل) و 80 (حداکثر) است.
بنابراین میانگین نمره 50 است. نمره بالاتر از میانگین بیانگر شدت بیشتر تنهایی است. روایی و پایایی: پایایی این آزمون در نسخه جدید تجدیدنظرشده 78% گزارش شد. پایایی آزمون به روش بازآزمایی توسط راسل و همکاران (Russell et al., 1980) 89% گزارش شده است.
این مقیاس توسط شکرکن و میردریکوند ترجمه و پس از اجرای مقدماتی و اصلاحات به کار گرفته شد (Naderi & Haqshenas, 2009). روایی پرسشنامه با استفاده از نظرات اساتید راهنما و مشاور، خوب ارزیابی و تأیید شده است.پرسشنامه طلاق عاطفی گاتمناین مقیاس که توسط جان گاتمن در کتاب موفقیت یا شکست در ازدواج آورده شده است. این مقیاس 24 سؤالی به صورت بلی (1) و خیر (0) نمرهگذاری شده است و میزان طلاق عاطفی را میسنجد (Gottman et al., 1998). روایی و پایایی آن براساس پژوهش رجایی (Kimiaei et al., 2015) بهکار گرفته شده است.ادامه یافتههاجدول 8 نشان میدهد که عامل تکرار (درون گروهها) (F = 109/391، P = 0/001)، عامل تقابل گروه و تکرار(F = 24/110، P = 0/001) و همچنین عامل بین گروهی (F = 70/990، P = 0/001) بر طلاق عاطفی زنان نابارور معنادار است. نتایج آزمون تعقیبی بنفرونی نشان داد که در مرحله پیشآزمون بین گروههای مطالعه (درمان هیجانمدار، طرحوارهدرمانی و کنترل) در متغیر طلاق عاطفی تفاوت معنادار وجود ندارد، اما در مراحل پسآزمون و پیگیری بین گروههای درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی با گروه کنترل تفاوت معنادار وجود دارد (P = 0/001).
جدول 9: نتایج آزمون تحلیل واریانس مکرر اثر طرحوارهدرمانی و هیجانمدار بر متغیر طلاق عاطفی زنان نابارورمنابع تغییرات مجموع مجذورات df میانگین مجذورات مقدار F Sig. اندازه اثرعامل پیشآزمون 8/665 1 8/665 0/700 0/412 0/032عامل عضویت گروهی 1270/515 1 1270/515 102/651 0/0001 0/63عامل پیشآزمون 69/409 1 69/409 8/353 0/009 0/29عامل عضویت گروهی 984/549 1 984/549 118/479 0/0001 0/55در مقایسه درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی نتایج نشان داد که از نظر بالینی اثربخشی و اندازه اثر طرحوارهدرمانی، Eta = %63، بر متغیر طلاق عاطفی، بهتر و بیشتر از اثربخشی و اندازه اثر هیجانمدار، Eta = %55، است.بحث و نتیجهگیریهدف از پژوهش مقایسه اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی در احساس تنهایی، طلاق عاطفی زنان نابارور است و یافتهها نشان داد که پژوهش با دستاوردهای پژوهشهای سلیمانآبادی و سلیمانآبادی (Suleimanabadi, 2021) همسو است. با موضوع ناباروری عاملی است که سبب میشود هر دو جنس با طیف گستردهای از آسیبهای روانشناختی شامل: کاهش کیفیت زندگی، افت عزتنفس، اختلال عملکرد جنسی و مشکلات زناشویی، افزایش تنش، احساس تنهایی، افسردگی، طلاق عاطفی و احساس ناکارآمدی مواجه میشوند.
اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی بر کاهش احساس تنهایی در زنان نابارور مؤثر است.
این یافته با نتایج پژوهش فاطمی اصل و همکاران (Fatemi Asl et al., 2019) همسو است. همچنین با پژوهش غفاری و همکاران (Ghafari Shahir et al., 2021)، پورمحمد قوچانی و همکاران (PourMohamad G. et al., 2019) همخوان است. نیکگفتار و سنگانی (Nikoogoftar & Sangani, 2020) در مطالعه خود دریافتند که طرحوارهدرمانی به روش گروهی بر کاهش نشخوار فکری و احساس تنهایی و افزایش سلامت عمومی زنان مطلقه مؤثر است. Moradi et al. (2020) دریافتند که آموزش هیجانمدار باعث کاهش طلاق عاطفی و سردمزاجی زنان میشود. نتایج پژوهش Esmaili et al. (2023) نشان داد که طرحوارهدرمانی بر تحمل پریشانی، طلاق عاطفی و صمیمیت زناشویی زوجین اثربخش است، همسوست. با پژوهشهای اینز (Enez, 2021)، گرینمن و جانسون (Greenman & Johnson, 2022)، تامسون و گرز (Thompson & Girz, 2020)، ساندرا و همکاران (Sandra et al., 2022) و پژوهش بیشاب و همکاران (Bishop et al., 2022) همسو هستند.
بررسی نتایج نشان داد که درمان هیجانمدار میتواند در بهبود احساس تنهایی زنان نابارور مؤثر باشد. در رابطه با اثربخشی درمان هیجانمدار بر احساس تنهایی زوجین نابارور، باید به این نکته توجه داشت که از اهداف اولیه رویکرد هیجانمدار، تغییر سبک دلبستگی ناایمن به دلبستگی ایمن است. تماس هیجانی از طریق در دسترس بودن و پاسخگویی پدیدار میشود. این پیوند و دلبستگی ایمن پاسخگوی نیازهای درونی فرد به امنیت، حمایت و تماس است. در روابط زناشویی ایمن هر یک از افراد در شرایط تنشآور از قبیل ناباروری، اگر اطمینان داشته باشد که همسرش در دسترس است و حمایت هیجانی مناسب را برای یکدیگر دارند و به نیازهای هیجانی یکدیگر اهمیت دهند در نتیجه، احساس تنهایی کمتری را در رابطه عاطفی خود تجربه میکنند (Bach et al., 2018).
به عبارت دیگر بخش وسیعی از رابطه همسران در جامعه ایران ریشه در مسائل عاطفی و هیجانی دارد و ناتوانی در ابراز بهموقع و به روش مناسب این هیجانات در ابتدا منجر به کنارهگیری عاطفی و از دست رفتن صمیمیت و احساس تنهایی و در نهایت طلاق عاطفی میگردد، در درمان هیجانمحور بر شناسایی الگوهای ارتباطی، هیجانات، احساسات و تبادل سبکهای دلبستگی افراد پرداخته میشود. الگوهای ارتباطی و تعاملی همسران مشخصکننده میزان اعتماد و صمیمیت زوجین است و همچنین سبک تعاملی مخرب باعث افزایش فاصله عاطفی شده که این عامل هیجانات متعارض و منفی نسبت به همدیگر را بیشتر میکند. زنان نابارور دارای هیجانات بیاننشده یا سرکوبشده، حمایتهای عاطفی لازم و کافی را از سوی همسرانشان دریافت نکرده و احساس رها شدن از سوی همسر دارند، این موجب دوری زوجین و احساس تنهایی و طلاق عاطفی آنان میشود. بنابراین احساس تنهایی در زنان نابارور با تمامی مشکلات روانشناختی که نام برده شده همراه است و با بهکارگیری رویکردهای روانشناسی به بهبود حال آنان کمک فراوانی میکند (Hoseinzade et al., 2021).
در خصوص اثربخشی نتایج پژوهش، طرحوارهدرمانی بر بهبود احساس تنهایی و کاهش طلاق عاطفی مؤثرتر است. با توجه به این نکته که طرحوارههای اولیه شامل افکار و باورهای افراد درباره خود، دیگران و محیط که در اثر ارضا نشدن نیازهای اولیه خصوصاً نیازهای عاطفی ایجاد میشود (Bach et al., 2018). طرحوارهها و باورهای شناختی در جریان رابطه زناشویی تأثیرگذار هستند و این موضوع از دیرباز مورد توجه هست. زمانی که یکی یا هر دو همسر سطوح بالایی از باورهای غیرمنطقی و افکار غیرقابل انعطاف دارند، میزان رضایت زناشویی به تدریج کاسته میشود (Hoseinzade et al., 2021).
طرحوارهدرمانی به زنان نابارور کمک میکند تا درباره آنچه در دنیای درونی آنها در جریان است و همچنین درباره آنچه تجربه میکنند شامل احساسات جسمی، افکار، عقاید و ارزشها صحبت کنند. وقتی فرد درباره خاستگاه الگوهای ناکارآمد خودآگاهی پیدا مییابد، زندگی و رابطه برای او معنای تازهای میگیرد و فرد در تعاملات منفی و الگوهای شخصیتی نامناسب خود را کنار بگذارد و به ذهنیت سالم روی آورد؛ همچنین برای رهایی از تلههای زندگی راهی پیدا کند و نیازهای عاطفی و اساسی خود را برآورده سازد. تکنیکهای طرحوارهدرمانی کمک میکنند تا فرد با سازماندهی مجدد هیجانی، بررسی یادگیریهای جدید، تنظیم عاطفی بینفردی و نیز خودآرامبخشی زمینه را برای بهبود طرحوارهها مهیا کند. این طرحوارهها در عمیقترین سطح شناخت، معمولاً بیرون از سطح آگاهی عمل میکنند. طرحوارهدرمانی باعث بهبود اختلالهای شخصیت اجتنابی، تنهایی و دوریجویی افراد میگردد (Titov et al., 2015).
طرحوارهدرمانی با داشتن دیدگاهی چندبعدی در کنار در نظر گرفتن تأثیر شناختها و نگرشها به بررسی ریشههای مشکل در گذشته پرداخته و درصدد آگاهی و ایجاد بینش در زنان هست (Sedaghat & Afraee, 2022). وجود طرحوارههای ناسازگار از عمدهترین عوامل و اساس برهم زدن زندگی زناشویی است. بعضی موقعیتهای ناخوشایند و استرسزای محیطی، نظیر ناباروری موجب برانگیختن طرحوارههای ناسازگاری است که در فرد شکل میگیرد و زمینه را برای بروز اشکال مختلفی از پریشانی روانشناختی نظیر افسردگی، احساس تنهایی، ناکارآمدی، سوءمصرف مواد، تعارضات بینفردی و اختلالات شخصیت ایجاد میکنند. ناباروری زنان، منزلت اجتماعی آنان را کاهش داده و با فعالسازی طرحوارههای ناسازگار اولیه و آشفتگیهای هیجانی همراه است؛ درنهایت زمینه تشکیل یک سیکل معیوب تشدیدکننده ناباروری مهیا میشود (Jahangiri et al., 2017). همچنین طرحوارههای ناسازگار به عنوان راهکارهای شناختی ناکارآمد شناسایی شده که منجر به ناخشنودی در روابط زناشویی شده و زمینه را برای جدایی ایجاد میکند (AkgÜL GÖK et al., 2019; Mahmoudpour et al., 2020).
در هر دو درمان، افراد یاد میگیرند که احساسات خود را تنظیم کرده و با شناخت نیازهای اساسی خود و ایفای نقش تعیینکننده، روابط خود را با خود و همسرشان بهبود بخشند. طرحوارهدرمانی همچنین به زنان کمک میکند تا از استراتژیهای سالمتری برای مقابله با محرکهای داخلی استفاده کنند. اگر درمانگر ذهنیتها را به صورت شخصی به شرکتکنندگان ارائه کند، آنها را بهتر درک خواهند کرد. کودک رهاشده بخشی از وجود فرد است که بر اساس مفروضات نظری طرحوارهدرمانی، مورد آزار، رها شدن، غفلت عاطفی، سلطه و انتقاد شدید و بیرحمانه خانواده اولیه قرار گرفته است.
در پژوهش حاضر اثربخشی درمان هیجانمدار و طرحوارهدرمانی در احساس تنهایی، طلاق عاطفی زنان نابارور مؤثر بود و در نتایج نشان داده شد که طرحوارهدرمانی بر کاهش احساس تنهایی و طلاق عاطفی بهتر عمل کرده است. در نتیجه علاوه بر کمکهای پزشکی به زنان نابارور از طرحوارهدرمانی برای کمک به افراد نابارور بهره برد و از محدودیتهای پژوهش، انجام پژوهش بر زنان نابارور بوده است که امکان تعمیمدهی به زوجین یا مردان نابارور نیست و پیشنهاد میشود برای زوجین اجرا شود و نیز با نوع پژوهش همبستگی قابلیت اجرا دارد.
در پایان محققان از تمامی شرکتکنندگان در پژوهش کمال تشکر و قدردانی خود را ابراز میدارند. ضمناً هیچگونه تعارض منافعی بین نویسندگان وجود ندارد.
ReferencesAfshari, P., Pejhan, A., & Rahmani Khalili, E. (2019). Factors and social consequences of infertility in shia and sunni women. Iran's Social Development Studies, 12(3), 103-115. https://jisds.srbiau.ac.ir/issue_2419_2470.html (In Persian)
Ahmadloo, M., & Zeinali, A. (2018). Predicting of emotional divorce based on novelty seeking, negative perfectionism and insecure attachment among employed women of urmia city. Iran Occupational Health, 15(2), 64-72. https://magiran.com/p1878272 (In Persian)
AkgÜL GÖK, F., Kapısız, S., Yilmaz, N., ÖZcan, S., & Duyan, V. (2019). Marital satisfaction and influencingfactors in infertile couples [İnfertil çiftlerde evlilik doyumu ve evlilik doyumunu etkileyen faktörler]. Cukurova Medical Journal, 44(3), 1074-1084. https://doi.org/10.17826/cumj.482385
Bach, B., Lockwood, G., & Young, J. E. (2018). A new look at the schema therapy model: Organization and role of early maladaptive schemas. Cognitive behaviour therapy, 47(4), 328-349. https://doi.org/10.1080/16506073.2017.1410566
Bishop, A., Younan, R., Low, J., & Pilkington, P. D. (2022). Early maladaptive schemas and depression in adulthood: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology & Psychotherapy, 29(1), 111-130. https://doi.org/10.1002/cpp.2630
Cava, M.-J., Buelga, S., & Tomás, I. (2021). Peer victimization and dating violence victimization: The mediating role of loneliness, depressed mood, and life satisfaction. Journal of Interpersonal Violence, 36(5-6), 2677-2702. https://doi.org/10.1177/0886260518760013
Enez, Ö. (2021). An overview of emotion-focused therapy. Current Research and Reviews in Psychology and Psychiatry, 1(1), 77-95. https://dergipark.org.tr/en/pub/crrpp/issue/68586/1075479
Esmaili, F., Zamordi, S., & Watankhah, H. (2023). The effectiveness of schema therapy on distress tolerance, emotional divorce and marital intimacy of couples. The tenth International Conference on Science and Technology of Educational Sciences, Social Studies and Psychology of Iran. https://civilica.com/doc/1966663.
Fatemi Asl, S., Goudarzi, M., Karimi Sani, P., & Boostanipour, A. (2019). The effect of emotionally-focused couple therapy (efct) on loneliness of hurt women from infidelity in salmas city. Knowledge & Research in Applied Psychology, 20(2), 48-57. https://doi.org/10.30486/jsrp.2019.665274 (In Persian)
Ghafari Shahir, M., Asadpour, E., & Zahrakar, K. (2021). Comparison effect of cognitive behavioral therapy and emotion-focused therapy on loneliness in married women victims of domestic violence [Research]. Advances in Cognitive Sciences, 23(1), 95-105. https://doi.org/10.30514/icss.23.1.95 (In Persian)
Gottman, J. M., Coan, J., Carrere, S., & Swanson, C. (1998). Predicting marital happiness and stability from newlywed interactions. Journal of Marriage and the Family, 5-22. https://doi.org/10.2307/353438
Greenman, P. S., & Johnson, S. M. (2022). Emotionally focused therapy: Attachment, connection, and health. Current Opinion in Psychology, 43, 146-150. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2021.06.015
Hoseinzade, Z., Ghorbanshirodi, S., Khalatbari, J., & Rahmani, M. (2021). The comparison of the effectiveness of emotionally focused couples therapy and reality therapy for couples on marital communication beliefs and marital expectations of couples [Original Research]. Journal of Assessment and Research in Applied Counseling, 3(2), 1-13. https://doi.org/10.52547/jarcp.3.2.1 (In Persian)
Jahangiri, M. M., Teimouri, H., & Tahmasebian, H. (2017). Effectiveness of schema therapy on reducing anxiety and depression in infertile women of arak city [Research]. Journal of Medical Council of Islamic Republic of Iran, 35(3), 259-263. http://jmciri.ir/article-1-2785-fa.html (In Persian)
Khan Mohamammadi, Z., Bazzazian, S., Amiri Majd, M., & Ghamari, M. (2018). Predicting emotional divorce based on psychological basic needs, marital expectations and family function. Journal of Family Psychology, 5(1), 17-30. https://doi.org/10.22034/ijfp.2018.245536 (In Persian)
Kimiaei, A., Mashhadhi, A., & Rajaei, A. (2015). Investigating the effectiveness of gutman method couple therapy on reducing emotional divorce, improving verbal-non-verbal relationships and interpersonal cognitive distortions of conflicted couples. Ferdowsi University of Mashhad. Mashhad. https://ganj.irandoc.ac.ir//#/articles/fd40e43d1b42ddc3d95556222dfc6402
Loftus, J., & Namaste, P. (2011). Expectant mothers: Women’s infertility and the potential identity of biological motherhood. Qualitative Sociology Review, 7, 36-54. https://doi.org/10.18778/1733-8077.07.1.02
Mahmoudpour, A., Darba, M., Kamandloo, Z., & Madani, Y. (2020). The relationship between early maladaptive schemas with marital satisfaction and psychological distress in infertile women in tehran [Research]. Journal of Psychological Science, 19(94), 1231-1242. http://psychologicalscience.ir/article-1-771-fa.html (In Persian)
Moradi, A., Tabrizi, M., Karami, A., & Balanchi, N. A. (2020). The effectiveness of emotion-based education on emotional divorce and cold-tempered women in isfahan with an islamic approach. https://sid.ir/paper/415123/en (In Persian)
Naderi, F., & Haqshenas, F. (2009). The relationship between impulsivity and loneliness with the amount of mobile phone use in students. Findings in Psychology (Social Psychology), 4(12), 111-121. https://sid.ir/paper/175115/fa (In Persian)
Nasr Esfahani, M., Kalantar, S. M., Montazri, F., Rajabi, M., & Daneshmand, F. (2022). Aneuploidy assessment of x, y, 18 chromosomes in sperm of oligoteratospermia using fish technique [Original article]. The Journal of Shahid Sadoughi University of Medical Sciences, 29(11), 4312-4321. https://doi.org/10.18502/ssu.v29i11.8507 (In Persian)
Nguyen, K. (2014). Why unexplained infertility is sometimes explained during ivf. Resolve for the Journey and Beyond.
Nikoogoftar, M., & Sangani, A. (2020). The effectiveness of schema therapy on rumination, loneliness and general health of divorced women. Knowledge & Research in Applied Psychology, 21(2), 1-12. https://www.sid.ir/paper/375104/fa (In Persian)
PourMohamad G., K., Zare, M. R., & Mandanizade Safi, S. (2019). The effectiveness of emotionally focused couple therapy (eft) on improving marital satisfaction and reduction tendency to extramarital relationships women affected by domestic violence [Research]. Rooyesh-e-Ravanshenasi Journal (RRJ), 8(8), 221-230. http://frooyesh.ir/article-1-1442-fa.html (In Persian)
Rajabi, G., Karimi, M., & Amanelahi, A. (2018). Marital satisfaction, and coping strategies in fertile and infertile women of ahvaz. Biannual Journal of Applied Counseling, 8(1), 45-62. https://doi.org/10.22055/jac.2018.24978.1570 (In Persian)
Rezvani, H., & Saemi, H. (2019). Correlation between self-differentiation and neuroticism with emotional divorce in married students of azad shahr azad university [Research]. Journal of Health Promotion Management, 8(2), 23-30. http://jhpm.ir/article-1-912-fa.html (In Persian)
Russell, D., Peplau, L. A., & Cutrona, C. E. (1980). The revised UCLA loneliness scale: Concurrent and discriminant validity evidence. Journal of Personality and Social Psychology, 39(3), 472-480. https://doi.org/10.1037/0022-3514.39.3.472
Sadock, B. J., & Sodock, V. A. (2007). Synopsis & Psychiatry Behavioral Sciences/Clinical Psychiatry (Tenth Edition ed.). Lippincott Williams & Wilkins Philadelphia. https://www.amazon.com/Kaplan-Sadocks-Synopsis-Psychiatry-Behavioral/dp/1609139712
Saeidi, M., Khalatbari, J., Ghorbanshiroudi, S., & Abolghasemi, S. (2020). Comparison of the effect of cognitive-behavioral therapy with compassion-focused therapy on impulsivity of women on the verge of divorce. Community Health Journal, 14(1), 73-83. https://doi.org/10.22123/chj.2020.187285.1296 (In Persian)
Sandra, L., Koesma, R. E., Soetikno, N., & Dewi, F. I. R. (2022). Emotion-focused coping as a mediator in the relationship between loneliness and self-injurious behavior in adolescents during the covid-19 pandemic. Journal of Positive Psychology and Wellbeing, 6(1), 2526-2537. https://mail.journalppw.com/index.php/jppw/article/view/3222
Sedaghat, M., & Afraee, R. (2022). The effectiveness of schema therapy on reducing emotional divorce in women with military spouses. Military Psychology, 13(49), 147-164. https://www.sid.ir/fileserver/jf/690-264537-fa-1071728.pdf (In Persian)
Seyed Sharifi, M., Navabinejad, P. D., S., & Farzad, P. D., V. (2021). A comparison of the effectiveness of emotionally focused and schema therapies in reducing externalizing problems of children in female-headed households [Research]. Quarterly Journal of Family and Research, 18(2), 73-88. http://qjfr.ir/article-1-1912-en.html (In Persian)
Suleimanabadi, S. S., F. (2021). Psychological injuries in infertile women. The Fifth Conference of New Findings in Obstetrics, Gynecology, Childbirth and Infertility in Georgia - Tbilisi (November-2021), International Academy of Sciences and Studies of Georgia. https://civilica.com/doc/1319094 (In Persian)
Thompson, S., & Girz, L. (2020). Overcoming shame and aloneness: Emotion-focused group therapy for self-criticism. Person-Centered & Experiential Psychotherapies, 19(1), 1-11. https://doi.org/10.1080/14779757.2019.1618370
Titov, N., Dear, B. F., Ali, S., Zou, J. B., Lorian, C. N., Johnston, L., Terides, M. D., Kayrouz, R., Klein, B., & Gandy, M. (2015). Clinical and cost-effectiveness of therapist-guided internet-delivered cognitive behavior therapy for older adults with symptoms of depression: A randomized controlled trial. Behavior Therapy, 46(2), 193-205. https://doi.org/10.1016/j.beth.2014.09.008
Ussher, J., & Perz, J. (2017). Evaluation of the relative efficacy of a couple cognitive-behaviour therapy (cbt) for premenstrual disorders (pmds), in comparison to one-to-one cbt and a wait list control: A randomized controlled trial. 12(4). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0175068
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2006). Schema therapy: A practitioner’s guide. https://www.guilford.com/books/Schema-Therapy/Young-Klosko-Weishaar/9781593853723